Anadolu'da genç kızın, genç kadının gizemli ve bir o kadar da zengin dünyası, hayalleri, rüyaları el sanatlarında dile gelir hep... Yaratıcılığı el sanatlarında yaşam bulur. Yüzüne makyaj yapmayan köylü kadın renk renk boncuk takılarla süslenir. Doğayla iç içe yaşayan, gördüklerinden etkilenen kadına, boncuk takılarını yaratırken kuşların, çiçeklerin, kelebeklerin büyüleyici renkleri ve şekilleri esin kaynağı olur. Anadolu'nun bazı yörelerinde genç kızlar yalnızca boncuk işi takılar, oyalar kullanır; gelin olan kız boncuk takılarla donanır. Genç kıza nişanlısı dizi dizi, renk renk boncuklar armağan edince, o sevincini, coşkusunu "Amanin, amanin, bana neler geldi, neler. Gelin görün'' diyerek konu komşuya ilan eder. Sanki bir anda dünyanın hazineleri onun olmuştur. Komşu kızlar kadınlar gelip boncukları büyük bir hayranlıkla seyreder. Bu boncuklardan ne tür takılar yapılacağına karar verirler, boncuk dizileri avuçtan avuca dolaşır. Yapılacak işin coşkusuyla, yaşama sevinciyle ısınıverir yürekler... Takının desenine göre boncuklar renk renk ayrılır, türküler eşliğinde bir bir ipliklere dizilir.

Çeşit, çeşit gıdıklık (boyun), döşlük (göğüs) takıları, bilezik, kemer, saç bağları, alın ve yanak süslemeleri ve boncuk oyaları dokunup örülür. Maddi gideri az, emeği çok olan boncuk takılar yüzyıllar boyunca Anadolu kadınının süslenme malzemesi olmuş. Boncukla güzelleşme, şıklaşma sanatı çok eski çağlara uzanıyor... Tarihöncesi çağda boncuklar boyna, kulağa, kalça çevresine, burna hatta kirpiklere bile takılmaktaydı. Paleolitik çağdaki ilk boncuklar büyük olasılıkla bitki tohumlarından yapılıyordu. Delinmiş denizkabukları, küçük fosiller, ipe dizilmiş mamut dişleri bile insanoğlu için bir süslenme aracıydı. MÖ 4. binlerde daha çok sabuntaşından yapılan ilk Mısır boncukları cama yakın bir sırla kaplanıyordu. Altından yapılma boncukların da MÖ 3 binlerde Sümer ve İndus Vadisi uygarlıklarında kullanıldığı biliniyor. Ayrıca, yeşil feldispat, lapis lazuli, firuze, karneliyen, hematit ve mor yakut da eski toplumların boncuk yapıp kullandığı değerli taşlardan. Ortaçağdan beri ticaret ve değiş tokuş amacıyla kullanılan boncuk, ilkel toplulukların çok değer verdiği bir armağan türü.

İspanyol fatihlerin yanlarında armağan olarak götürdükleri Venedik kökenli cam Rönesans boncuklarının Brezilya'nın ilkel toplulukları tarafından son zamanlara kadar kullanıldığı biliniyor. Günümüzde de Kuzey ve Güney Amerika yerlilerinin, Afrikalıların cam boncuktan yapılma çeşit çeşit takıları var. Kısacası renk renk, şekil şekil cam boncuklar halkın en değerli mücevheri. Çünkü, boncuk kırılmadıkça tüm doğa olaylarına karşı varlığını sürdürebilen bir malzeme: Toprak altında, toprak üstünde, suyun içinde bozulmayan, eskimeyen, solmayan, parlaklığını, rengini ve canlılığını daima koruyabilen boncuk, halkın 'takıp takıştırmasına' yardımcı olan sadık bir dost gibi. Onu takı olarak işleyen de, dokuyan da kendisi. Boncuğun kuyumcuya, şık vitrine ihtiyacı yok. Anadolu köylerinde doğumdan ölüme kadar kullanılan boncuk takıların, süslenme amacının yanı sıra nazara, kem göze ve hastalıklara karşı koruyucu bir gücü olduğuna da inanılır. O nedenle bebeler, çocuklar, genç kızlar, gelinler, kadınlar, delikanlılar, yaşlı neneler çeşitli boncuk takılarla donanır hep.

Sadece insanlar mı? Hayvan, ağaç ve birçok eşyaya da takılır boncuk. Mavi boncuklu nazarlıklar hayvanların boyunlarını ve alınlarını, atların yelelerini, kuyruklarını süsler. Boncuktan yapılma takılardaki geleneksel desenlerde bazı kutsal inançlar bulunur. Çok eskilere dayanan bir desen dili vardır. O nedenle benzer çizgileri, örnekleri çoraplarda, kilimlerde, halılarda, çeşitli dokumalarda, oyalarda, el işlemelerinde, köy evlerinin duvar süslemelerinde, hatta tahta ve taş işçiliğinde de izleyebiliyoruz. Bir bütünlük içinde devam eden bu kültür şölenine kadın el sanatlarının katkısı büyüktür. Çünkü, kadın kendi elinin emeği olan bu işler aracılığıyla üretken ve yaratıcı hayal dünyasını, yüreğini yansıtır.

Kentli genç kız ve kadınlar da modern tasarımlı çeşitli boncuk kolyeleri zevkle takıyor: Dünya moda merkezlerinde, moda evlerinde, sanatçılar arasında boncuklu giysiler, aksesuvarlar, çantalar, kemerler, ayakkabılar sevilerek alınıp kullanılıyor. Boncuklu kumaşlar üretiliyor... Kısaca köylüden kentliye kadınların oyuncağı, süsü, sevincidir boncuk. Anadolumuzda boncuklu kızları, gelinleri herkes beğenmiş, boncuklu gelinlere türküler yakılmış, maniler söylenmiş... Gökkuşağımız, kuşlarımız, çiçeklerimiz, kelebeklerimiz, dünyamız ve boncuklarımız renkli değil mi? İnsanoğlu rengi seviyor, sevmeye devam edecek; Anadolu kızları çiçekleri boncuk takılarına, boncuk oyalarına örecek; geleneklerimiz göreneklerimiz, kadın el sanatlarımız da kuşaklar boyu devam edecek...

* Sabiha Tansuğ, etnolog, araştırmacı ve yazar.
Fotoğraflarda görülen boncuk takılar, Sabiha Tansuğ Koleksiyonu'na aittir.