Manisa'nın Kula ilçesindeki Emre köyünün dört bir yanı resimlerle bezeli camisi, üç gözlü son cemaat yeri ile kubbeli harîmden oluşan bir klasik dönem yapısı. Anadolu'nun daha çok batı bölümünde benzerlerine rastlayabileceğiniz caminin girişi üzerindeki kitabeden Cârullah bin Süleyman tarafından 1547-48 tarihinde yapıldığı anlaşılıyor. Cami, ikinci bir kitabeye göre ise 1808-1821 yıllarında duvar resimleriyle süslenmiş. Ahşap minber ve mahfili ise çok daha sonraları eklenmiş. Caminin son cemaat yerinin kubbe içlerinde çok basit süslemeler yer alıyor. Pandantiflerde ise rokoko kıvrımların ortasında kalan oval alana çok katlı evler işlenmiş. Perde duvarları üçe bölünmüş ve buralara vazo içlerinde çiçekler yerleştirilmiş. Son cemaat yeri süslemesindeki düzenin harîmde çok daha zengin bir biçimde tekrarlandığı görülüyor. Burada kubbe iç içe halkalarla bölünmüş. Ortaya en yakın genişçe bordürde mavi bir kurdelenin ayırdığı bölümlerde ise bu kez küçük şehir görüntülerine yer verilmiş. Serviler arasında iki ve üç katlı evler dikkat çekiyor.

Her iki pencere arasında kalan alanlar geniş bir şeritle ikiye ayrılmış. Böylece oluşan on altı pano dönüşümlü olarak miarîa resimler ve çiçekli süslemelerle bezenmiş. Bunun aşağısında ise dekoratif kıvrımlardan oluşan geniş bir şerit bulunmakta. En dış halka ise kartuşlar içindeki yazılardan oluşuyor. Mimarî resimlerin bulunduğu bölümlerden birinin ön planında yalılar, arkada ise ikinci sırada yine çok katlı evler yer almakta. Yalıların önündeki dalgalı denizde birkaç teknenin yol aldığı görülüyor. Kemerli bölmenin tepesinden bir kandil sarkmakta. Perde duvarlarında en yukarıda kıvrımlar arasında vazo içinde çiçeklerden oluşan bir süsleme yer alıyor. Bunun altında akantus kıvrımlarından bir bordür bulunuyor. Alttaki geniş alanda pencerenin iki yanı üçer panoya bölünmüş. Bu bölmelerin her birinde, hepsi de birbirinden farklı çiçeklerden oluşan kompozisyonlar dikkat çekiyor. Perde duvarlarından birindeki resimler hayli ilgi çekici: Üst sırada pencerenin iki yanındaki rokoko vazolu buketlerin arasında tamamen farklı bir süsleme yer alıyor.

Sağdaki bölümlerden birine geometrik süslemeyle, altıgen bölmeli vitraylı pencere görünümü verilmiş. Aşağıda ise doğanın egemen olduğu bir resim, resimdeki yeşillikler arasında çeşitli ağaçlar, bunların arasında ise evler ve bir yeldeğirmeni yer alıyor. Ağaçların bir kısmını tanımlayabiliyoruz. Örneğin solda büyük bir hurma ağacı, aralarda çok sayıda servi ve kırmızı meyveli ağaçlar görüyoruz. Uzaktaki serviler küçük gösterilerek bir çeşit perspektif sağlanmak istenmiş. Oysa, servilerin boyu üç-dört katlı yapıların boyunu aşıyor. Bir başka perde duvarında ise vazolu buketlerden biri, yukarısında bulunan perde ile tüm ötekilerden ayrılmakta. Bazı panolarda bir caminin değil de, bir yemek odasının süslemelerini andırır biçimde kimi vazoların yanına meyve dolu tabaklar yerleştirilmiş. Nar, armut, elma gibi meyveleri tanıyabiliyoruz. Hatta bir tanesinde kesilmiş bir karpuz, tepesinde kesilmiş dilimi kabuğuna saplanmış bir bıçakla tasvir edilmiş.

Bir perde duvarının köşesinde kalan küçük üçgen alanda ise tam tersine, uhrevi bir kompozisyon var. Burada, serviler ve bölgede çok görülen fıstık çamı ağaçlarının gölgesinde bir mezarlık tasvir edilmiş. Camideki resimler arasında en dikkate değer olanlar, kuşkusuz pandantiflerde yer alan miarîn betimlemeler. Pandantiflerin yukarıdaki köşelerinde birer küçük buket, alt uçta ise rokoko kıvrımlar yer alıyor. Ortada ise yine rokoko kıvrımlar arasında büyük bir alan mimariye ayrılmış. Pandantiflerden birinde yalı konumunda, merdivenleri kıyıya kadar uzanan bir cami tasviri bulunmakta. Resim, caminin mimarisi hakkında detaylı bir fikir veriyor: Caminin dikdörtgen biçimindeki hareminin ortasında bir büyük, yanlarında ise ikişer tane daha küçük kubbe bulunuyor. Beş gözlü son cemaat yeri ve bir revaklı avlu ile bu, tam bir klasik dönem camisidir. Bir başka pandantifte ise üçer katlı yalılar tasvir edilmiş. Arka planda ise yine üçer katlı bir dizi ev daha görülüyor.

Anadolu'nun küçük bir köyünde bu kadar özenli bir camiye rastlamak ilk görüşte insanı şaşırtsa da özellikle batı ve iç batı Anadolu bölgesinde gerek dinî mimaride, gerekse konut mimarisinde böyle resimli yapılar hayli çoktur. Yolunuz düştükçe görmeye ne dersiniz?

* Prof. Dr. Yıldız Demiriz, sanat tarihçisi.