İzmir'in yanıbaşında yaban hayatına kucak açan bir doğal cennet var: Gediz Deltası... Deltadaki çamur düzlükleri, tuzlu çayırlar, sazlıklar, dalyanlar, tuz tavaları, sığ kıyılar, tepeler ve tarım alanları pek çok canlı türüne ev sahipliği yapıyor. Sayısı 230'u bulan kuş türünden memelilere, sürüngenlerden balıklara, tuzcul bitkilerden böceklere kadar birçok canlı bu doğal ortamlarda barınıyor. Deltanın biyolojik çeşitlilik açısından büyük önem taşıyan bölümlerinden biri de Homa Dalyanı. Çamaltı Tuzlası'nın hemen bitişiğinde yer alan bu doğal dalyan, Gediz Nehri'nin taşıdığı alüvyonlarla oluşan bir kordonla denizden ayrılıyor. Burası sığlığı ve suyunun durgun olması nedeniyle flamingo kolonilerinin tercih ettiği ve üredikleri bir alan. Adlarının kökeni Portekizce 'flamengo' (ateşkuşu) olan flamingolar (Phoenicopterus ruber), bu ada yakışan renklere sahip: Uzun ince kırmızı bacaklı, kırmızı gagalı, kırmızı kanatlı; başı, boynu ve gövdesi beyaz-pembe renklerle bezeli bu zarif kuşların kanatlarının altındaki siyah tüyler yalnızca uçarken görülür.

Ana besinlerinden olan artemia (Artemia salina) isimli omurgasız deniz canlısı, flamingonun pembeliğini artırır. Tuzlu sularda yaşamalarına rağmen tatlı su içen flamingolar, üreme döneminin başlamasıyla birlikte birbirlerine kur dansı yapmaya başlar. Çiftleşecek eşlerin narin boyunlarını uzatarak ve birbirlerine dolayarak yaptıkları bu görülmemiş güzellikteki dansın flamenko dansına esin kaynağı olduğu söyleniyor. Nesli dünya ölçeğinde tehlike altında olan tepeli pelikanlar (Pelecanus crispus) da Homa Dalyanı'nın misafirlerinden. Üç metreyi aşan kanat açıklıklarıyla en büyük deniz kuşlarından olan tepeli pelikanlar, kirli beyaz renkleri ve turuncu keseleriyle dikkat çeker. Homa Dalyanı'ndaki çamur adacıklarının ise Gediz Deltası'nda yaşayan tepeli pelikanlar için ayrı bir önemi var: İnsan ve hayvanların ulaşamadığı bu adacıklar onların üreme ortamı. Buradaki çamur adacıkları kara gagalı sumru (Sterna sandvicensis) için de hayati bir önem taşıyor: Gediz Deltası, bu türün Türkiye'deki tek üreme alanı.

Homa Dalyanı'nda çok sayıda görülebilecek türlerden biri de kaşıkçı (Platalea leucorodia). Büyük bir kaşıkçı kolonisi barındıran dalyan, küçük kıyı kuşları açısından da zengin: Akça cılıbıt (Charadrius alexandrinus), kara karınlı kumkuşu (Calidris alpina) ve kızıl kumkuşu (Calidris ferruginea) ise dalyanın kıyılarını şenlendiren müdavimlerinden. Ege Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi tarafından işletilen Homa Dalyanı'nda eğitim ve araştırma faaliyetlerinin yanı sıra balık üretimi de yapılıyor. Sardalya (Sardina pilchardus), tirsi (Sardina aurita), hamsi (Engraulis encrasicholus), zargana (Belone belone), gümüşbalığı (Atherina boyeri), levrek (Dicentrarchus labrax) ve kefal (Mugil cephalus) Homa Dalyanı'nda görülen balık türlerinden bazıları. Ayrıca, dalyan önündeki açık denizde ahtapot da avlanıyor. Homa Dalyanı'nın kıyısında bulunan Üçtepeler antikçağda ada iken, denizin alüvyonla dolması sonucunda tepe haline gelmiş. Dalyanın kuşbakışı en iyi görülebildiği yer ise deniz kıyısındaki Lodos Tepe.

Yalnızca dalyan mı; antikçağda Leukai antik kentinin yayıldığı bu tepe, Gediz Deltası'nın, İzmir'in, Karaburun Yarımadası'nın ve gün batımının en güzel izlenebileceği noktalardan. Üçtepeler'de, Roma ve Bizans dönemini de yaşayan Leukai'den kalma temel izlerine, çatı kiremiti ve seramik parçalarına da rastlanabiliyor. Çevre Bakanlığı tarafından, su kuşlarının yaşam alanlarının korunmasını amaçlayan uluslararası Ramsar Sözleşmesi'nin kapsamı altına alınan; Kültür Bakanlığı tarafından Doğal Sit Alanı ilan edilen Homa Dalyanı, Orman Bakanlığı tarafından da Av ve Yaban Hayatı Koruma Alanı olarak belirlenmiş. Leukai antik kentinin bulunduğu tepeler ise arkeolojik Sit Alanı. Gediz Deltası'nı ve bir parçası olan Homa Dalyanı'nı ziyaret etmek ve bilgi almak isteyenler için deltada bir ziyaretçi merkezi bulunuyor. Buradan düzenlenen turlardan Mavi Tur'u seçenler, doğrudan Homa Dalyanı'na ulaşabiliyor: Bir yanda açık denizi, diğer yanda da flamingoların süslediği dingin dalyanı seyrederek, deniz kabuklarıyla kaplı bir kumsal üzerinde yürüme şansına sahip oluyorlar.

Mart ve nisan aylarında görülebilen deniz şebboyları (Mattihiola tricuspidata) da ziyaretçilere yürüyüş boyunca beyaz ve mor renkleriyle eşlik ediyor. Yeşil Tur'a katılanlar ise Lodos Tepe'den Homa Dalyanı'nı kuşbakışı seyredebilir. Kuşları yakından gözlemek isteyenler yanlarına dürbün ya da teleskop alabilirler. Homa Dalyanı, doğayla baş başa kalınabilecek, kente yakın ender doğal alanlardan biri. Bir zamanlar Leukai kentinin bütün görkemiyle yayıldığı Lodos Tepe'de, güneş batarken zaman ve mekân kavramlarını unutup doğayla bir olmaya, onun huzur verici dinginliğini yudumlamaya hangimizin ihtiyacı yok ki? Lodos Tepe tam yeri...

* Alpay Tırıl, Ege Doğal Yaşamı Koruma Derneği üyesi.