Damal bebekleri kuşkusuz pek az kişiye bir şeyler çağrıştırıyor. Damal'ın bir yer adı olduğu bile bilinmez. Dolayısıyla söze Damal'ın Ardahan'ın Posof ilçesine bağlı küçük bir belediye olduğunu söylemekle başlayalım ve Damal bebeklerinin ilgi çekici öyküsüne geçelim. Damal'da doğup büyüyen Fidan Atmaca, çocukluğunda tahta parçalarını giydirerek kendi oyuncaklarını hazırlarmış, Anadolu'nun hemen tüm kız çocukları gibi... Yaklaşık otuz yıl öncesinden söz ediyoruz. Anlaşılan genç Fidan'ın el becerisi çok iyiymiş. Gün gelmiş, yöresel giyim dendiğinde akla hep Fidan Hanım gelir olmuş. Gelin olacak kızların çeyizleri için yerel giysileri o hazırlarmış. Daha sonra halk oyunları gösterilerine giysi gerektiğinde ona başvurulmaya başlanmış. Çevrede tanınmış bir kişilik olmuş zamanla... Derken bu giysilerin uyandırdığı ilgi Fidan Hanım'a ilham kaynağı olur. Yerel giysilerin tıpkısını, bütün ayrıntıları ile kendi el yapımı olan basit bebekler için hazırlamaya başlar.

Daha sonra da satın aldığı fabrika yapımı bebekleri giydirir. 1990 yılında adını bilmediği bir bey, bebeğini ona satmasını teklif eder. Satın aldığı bebekle İzmir Fuarı'nda kendi adına yarışmaya katılır ve birincilik kazanır. Sonra Japonya'ya da götürür bebeği ve orada da bir yarışmaya sokar, ödül kazanır. Fidan Hanım'ın bundan haberi bile olmadığı bir gerçek. Ne birinciliğin şerefiyle sevinmiş, ne de parasal getirisinden faydalanmış... Bu olanlardan sonra Damal'da kaymakam ve valinin teşvikiyle bir atölye açılır. Genç kızlara işin incelikleri öğretilir. Şimdi 65 genç hanım, Fidan Hanım'dan öğrendiklerini uygulayarak atölyede bu bebeklerden yapıyor. Peki, bu bebeklerin özelliği ne? Damal'daki giysiler hangi yörenin özelliklerini taşıyor, ayrıntılarına biraz bakalım... Yapılan iş, aslında bebek yapımı değil, fabrika işi bebeklerin giydirilmesi. İki boy bebek kullanılıyor. Büyüğü 40, küçüğü 30 santimetre boylarında.

Giysiler yörede aslını hanımların bayram ve törenlerde giydiği türden. Damal bebeği bir Gürcü kızı. Bölgeye yerleşen Gürcülerin giydiklerini giyiyor. Bir bakalım, Doğu Anadolu'nun soğuklarından nasıl korunuyor bebeğimiz?.. Şimdi bebeğimizi kucağımıza alıp içeriden dışarıya doğru giysilerini gözden geçirelim. İç çamaşırından başlarsak uzun bir don giydiğini görürüz, bunun kumaşı önemli değil, basma da olabilir. Dizine kadar ulaşan çorabını düşmesin diye bir uçkurla bağlamış. Öyle çorap deyip geçmeyin, dört renk yünle örülmüş bu nakışlı çorabın ayak kısmına da patik görünümü verilmiş. Patiğin rengi önemli, çünkü bir sonraki katman olan üçeteğin arasından görünecek. Öyleyse, kadife üçeteğin rengi ile uyum sağlaması gerekli. Öndeki uçları arkada belde toplanan bu giysi katmanının altından iki ayrı etek daha görünüyor. Sutaşı işlemeli ve farklı renklerde astarlı bunlar. Dünyadaki hemen her yöresel giyside bulunan önlük de eksik değil. Evimdeki bebeğin önlüğü kadifeden ve farklı renkte bir şeritle çevrilmiş. Sahi, unutmadan söyleyelim, kızımız şalvar giymiyor.

Canlı bir rengin tercih edildiği gömleğinin üstüne tümü boncuk işleme olan bir yelek giyiyor. Beyaz başörtüsünün boncuklu, yün saçaklı süsleri yeleğinin üzerine yaka gibi uzanıyor. Boncuklarla çene altından tutturulan başörtüsünün devamı, kızımızın alnında yine boncuklu bir çerçeve oluşturuyor, ama sarı saçları az da olsa bu örtülerin altından çıkıyor. Başındaki fesin her yanı, ama özellikle de arka kısmı boncuklar, düğmeler ve kurdelelerle süslenmiş, boncuklardan uzun bir şerit ise ensesine doğru sarkıyor. Küçücük bebeklerde iç çamaşırından çoraba, üst giyime kadar her şey aslına tamamen uygun. Bütün ayrıntılar eksiksiz işlenmiş. Baştaki fesin üstündeki boncuk ve pullar, saçların bağlanmasında kullanılan boncuklu bezeme, atkının yine boncuklu işlemesi, göğüsteki boncuklu yelek bir yetişkinin kullandıklarından hiç farklı değil. İç ve dış giysilerde kullanılan kumaşlardan dikiş yöntemlerine, hatta el örgüsü minik çoraplara kadar her şey aslına sadık kalınarak hazırlanmış.

Damal'daki hanımların ve genç kızların üzerindeki kıyafetlerle karşılaştırdığımızda bu açıkça görülebiliyor. Elimizdeki bebek, çok ince çalışılmış bir insan maketi. Böyle işlerle uğraşanlar iyi bilir, maket ne kadar küçülürse orijinalindeki ayrıntıları uygulamak o denli güçleşir. Bebeğimizi ne kadar anlatırsak anlatalım, aslını görmeden bu incelikleri anlamak da olası değil.

* Prof. Dr. Yıldız Demiriz, sanat tarihçisi.