Çağdaş Türk edebiyatının önemli kalemlerinden Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962), “Bursa’da ikinci bir zaman daha var” diyor. Tanpınar’ın sözünü ettiği ‘İkinci Zaman’a Bursa’da bir cami, bir türbe, bir çınar ağacı, eski bir han veya bir çeşmeye bakınca rastlamak mümkün. Ya da kentin daracık sokaklarında peşine düştüğümüz at arabalarının tekerlek izlerinde...
Ama, bugünün at arabalarının üzerinde sıra sıra dizilmiş, ipek böceği kozası yüklü küfeler yok. İpek sağımının yapıldığı kozahanelere küfeleri yetiştirme telaşında olan at arabacısının hışımla indirdiği kamçı sesi de duyulmuyor. At arabası, bu kez yaşadığımız anın dışında, takvimle, saatle alakası olmayan bir zamanda, eski bir kozahanenin dört duvarı arasında kendini gösteriyor.
Günümüzde ‘Tofaş Anadolu Arabaları Müzesi’ olan kozahanede, kazanda kaynayan kozaları sağmaktan elleri kızaran ustaların nağmeleri çınlamıyor artık, ama burada Anadolu’nun 2600 yıllık taihîk ve kültürel mirasının izlerini görmek mümkün.

Müzenin salonlarında sessizce duran at arabaları ve kağnılar sayesinde, kentin yüzlerce yıllık mazisinde sakladığı geçmiş zaman, gelecek kuşaklara aktarılıyor.
Anadolu’da bugüne kadar kullanılan at ve öküz arabaları ile motorlu taşıtlardan örneklerin sergilendiği müzenin en ilgi çekici objeleri at arabaları. Her birinin eskitemediği ilginç bir hikâyesi var; insanoğluna, onun emeğine, hüznüne, alın terine ve sevincine dair. Binlerce yıl öncesinde tekerleğin bulunmasıyla başlayıp bugüne dek uzanan bir hikâye bu. Tıpkı 2600 yıl öncesine ait Üçpınar Tümülüsü’nden çıkarılan, sahibiyle birlikte gömülmüş at arabasının hikâyesi gibi. Bu hikâye, üzerinden yüzlerce yıl geçmesine rağmen hâlâ dipdiri. Sadece o mu? Metrelerce derinlikten çıkartılan ve Bursa’da at arabacılığı yapımının son ustasının eliyle yeniden canlandırılan parçalar da öyle...

Bursa, İpek Yolu’nun yitik bir durağı. Bu yüzden Anadolu’da at arabacılığının da merkezi. Bursa’da dokunan ipek, İstanbul ve Edirne’ye de, daha uzak diyarlara da burada yapılan at arabalarıyla taşınmış. İpek ticareti geliştikçe, at arabacılığı yapımı da gelişmiş. Sadece ipek taşınmamış; Uludağ’dan gelen kar ve buzları yazın en sıcak günlerinde şehre çarçabuk taşıma görevini de bu arabalar üstlenmiş. Tarladan pazara satacağı malı götüren esnafa araç, evlenecek gelin ve damada düğün arabası olmuş. Yük arabası da olmuş, göç arabası da...
Tarihten bugüne Anadolu’da üretilen at arabasının pek çok çeşidini ‘Tofaş Anadolu Arabaları Müzesi’nde görmek mümkün. Adını Bursa’nın İsabey köyünden alan ve Bursa’da en çok kullanılan at arabalarından esebey, bunlardan biri. Rengârenk süslemeleriyle göz kamaştıran esebeyler, Bursa’nın sulak ovaları için yapıldığından büyük çaplı tekerlekleri ve yüksek kasaları ile de müzenin en görkemli arabaları. İstanbul çarklısının da esebeylerden geri kaldığı söylenemez.

Hem iyi bir yük taşıma aracı, hem de tablalarındaki süslemeleri ile ziyaretçilerin ilgisini çekiyor. Yıllarca insanoğlunun yükünü çektikten sonra fırında yakılmaktan ya da bir köşede atıl vaziyette durmaktan kurtarılan Konya çarklısı, Trakya tatar arabası, fayton ve savaş arabaları da restore edilerek orijinal halleriyle müzede yerlerini alıyor.
Sadece at arabaları sergilenmiyor burada. Adı üzerinde Anadolu Arabaları Müzesi. Böyle olunca da kağnıdan Anadolu’da üretilen ilk motorlu taşıta kadar pek çok ulaşım aracını burada görmek mümkün. Tokat kağnısı, Akhisar öküz arabası, ağır yük arabaları ve bugün artık kullanılmayan Anadol. Kısacası, müzede tekerleğin keşfi ile başlayan, basit ve iki tekerlekli aracın icadıyla devam eden, esebeyler ile teferruatlaşan ve motorlu araçlarla zirveye ulaşan taşıtların serüvenine, taihîv gelişimine tanık olunuyor.

Bugün Bursa’nın her sokağında eskisi gibi at arabalarının tekerlek ve çampana sesleri duyulmuyor; ancak, Prof. Önder Küçükerman’ın deyişi ile “Anadolu Arabaları Müzesi, sadece eski araba müzesi değil; onlar Anadolu’nun binlerce yıllık araba sanayiinin ve kültürünün canlı ve etkili köşe taşları” olmaya devam ediyor.


Abdullah Kılıç, gazeteci.