Türkiye'nin güneybatı kıyılarındaki dağlık yörenin kalbindeyiz... Doğal ve taihîn zenginlikleriyle ülkenin sayılı turistik yerlerinden olan Muğla'da, yüzyıllardır sürdürdüğü geleneksel yaşam tarzını koruyan küçük bir köy Üzümlü. Köy, adını bol miktarda yetiştirdiği lezzetli üzümlerinden alıyor. Kurak iklim şartlarının hüküm sürdüğü bu dağlık yörede diğer meyve türlerinin yetiştirilmesi zor. Lykia kenti Cadianda'ya yakınlığıyla da dikkat çeken Üzümlü, yöredeki en büyük yerleşim olan Fethiye'den 40 kilometre uzakta. Bölgede birkaç yıldan beri yaşamakta olan bir Londralı olarak köyde gözüme ilk çarpan, geleneksel tarzda inşa edilmiş evler oluyor. Kıvrıla kıvrıla ilerleyen daracık sokakların kenarına dizili beyaz badanalı, serin taş evler bu sıcak yaz gününde bizi içeriye davet eder gibi. Sokağa doğru uzanan tahta cumbalar 'Akdenizli' olma halini simgeliyor: Sıcakkanlı, konuşkan ve dışadönük.. Kapılar parlak maviye ya da güneş sarısına boyalı; uzun ve bitmek tükenmek bilmeyen yaz günleri ile bol yağışlı kışlar boyalarını soldurmuş olsa da...

Köyde tek ilgimi çeken şey evler değildi elbet: Buradaki günlük yaşamın vazgeçilmez bir parçası da artık bir endüstriye dönüşmüş olan dokumacılık. İncelikle, özenle dokunan 'dastar' kumaşları Üzümlü'nün simgesi. Köydeki evlerin pek çoğunda tahtadan yapılma büyük dokuma tezgâhları ve renk renk yün, pamuk ve ipek iplikleri dokumaya dönüştürecek sihire sahip her türlü araç-gereç var. Tezgâhların pek çoğu nesilden nesile geçe geçe bugünlere gelmiş. Aralarında 150 yılın izlerini taşıyanları dahi var. Köyün merkezinde ise modern tekniklerle dokuma yapan küçük bir fabrika bulunuyor. Dastarı diğer kumaş türlerinden ayıran özellik ise üretilen her parçanın bir eşinin daha olmaması. Geleneksel yöntemlerle üretilen dastar dokumalar genellikle pamuk, yün ya da ipek iplikler kullanılarak yapılıyor. Pamuk köyün hemen altındaki tarlalarda yetiştiriliyor. Toplandıktan sonra fabrikalarda işleniyor, renk renk boyanıyor ve tezgâhlarda dokunmadan önce Üzümlü'deki köylü kadınların kınalı ellerinde eğriliyor.

Gelelim dokuma sürecine... Önce, taban kumaşı dokunuyor; tek renk, damalı ya da çizgili. Kumaş tezgâha geriliyken desenler elle üstüne işleniyor. Çoğunlukla geleneksel örneklere bakılarak işlenen desenler, işi yapanın yaratıcılığına uygun olarak değişiklikler gösteriyor. Desenler ilmek ilmek işlendiğinden ve sayıları dikkatle hesaplandığından dokumanın bu son adımı çok titizlik istiyor ve zaman alıyor. Bir ilmek kaçırılmaya gelmez, bütün desen mahvolur. İpekli dokumalar da yörenin bir özelliği. İpekböcekleri köyde yetiştiriliyor. Otuz kilo ham ipek elde etmek için, otuz bin koza gerekiyor. Dastar günlük yaşantımıza yemeniler, perdeler, yatak örtüleri hatta giyim eşyası olarak giriyor. Köyü ziyarete gelen turistler bu orijinal kesimli, rahat elbiselere bayılıyor. İç mimarlar da son zamanlarda tasarımda doğal malzemelere yöneldi. Bu açıdan da bakılırsa, bu eşi olmayan dokumaların pazar şansının arttığı gözleniyor. Birer sanat eseri niteliğindeki bu dokumaları yaratan kadınların günleri hep aynı rutinde...

Sabah erkenden kalkılıyor, öncelikle ev işleri yapılıyor sonra tezgâhın başına oturuluyor. Akşama kadar da bu böyle sürüp gidiyor. Bu bir yaşam tarzı, boş zamanları üretici şekilde doldurma tarzı... Ama artık, ürettikleri dokumadan hakkettikleri parayı kazanarak aile bütçesine katkıda bulunmak istiyorlar: "Yörede satılan sözde 'elişi' kumaşların büyük bölümü, kumaş fabrikalarının ürünleri ve ucuza satılıyor. Halbuki bizim dokuduğumuz kumaşların emeği fazla. 80 santimetrekarelik bir masa örtüsünü bitirmek üç günümüzü alıyor." Zaman değişiyor, köy de yavaş yavaş bu değişimden payını alıyor. Fethiye'ye yakın olan bölge, giderek popüler bir turist merkezine dönüşüyor. Kamyon safarileri ve geleneksel köy yaşamını göstermek için düzenlenen turlarla köye pek çok ziyaretçi geliyor. Ziyaretçiler, köyde geleneksel konukseverlikle karşılanıyor, gündelik hayatla ilgili getirdikleri yenilikler kolaylıkla benimseniyor. Son zamanlarda Avrupalı aileler de ev alarak köy ve çevresinde yerleşmeye başladı.

Köy halkı, özellikle de kadınlar, yabancıların getirdiği değişiklikleri, kolaylıkları benimsemiş durumda. Yeni gelenlerse sürüp giden geleneksel, dingin köy yaşamından memnun... Değişiklik kaçınılmaz elbet. Şimdi asıl dikkat edilmesi gereken, yörenin karakteristik özellikleriyle dokunan modern yaşamın ilmeklerinin, dünyanın bu ufacık köşesindeki yaşamı böylesine renkli ve canlı kılan geleneklerle bütünleşmesi ve onları koruması.

* Karen Harvey Küçük, yazar.
Çeviren: Emel Çelebi