Geçmişte zenginliğiyle dillere destan olan Osmanlı İmparatorluk Hazinesi bugün de binlerce nadide eserden oluşan eşsiz koleksiyonlarıyla göz kamaştırmaya devam ediyor. Enderun Hazinesi olarak anılan görkemli koleksiyon bugün halen, Fatih Sultan Mehmed (1451-1481) tarafından yaptırılan Topkapı Sarayı'nın üçüncü avlusunda yer alan Hazine Seksiyonu'ndaki dört odada bulunuyor. Enderun Hazinesi'ne ait en eski kayıtlar, Fatih Sultan Mehmed ve Sultan II. Bayezid dönemlerinden kalan üç-beş yapraktan oluşan listelerden ibaret. Daha sonraki dönemlerde de tutulan hazine defterleri hazinenin büyüklüğü ile ilgili kısıtlı da olsa bilgi veriyor. Topkapı Sarayı'nda iç yönetim, çeşitli oda kuruluşları ve aralarındaki görev bölümüyle sağlanıyordu. Hazine ise bu odalar içinde en önemlilerinden biriydi. Fatih Sultan Mehmed döneminde az olan Hazine Odası görevlilerinin sayısı, Sultan I. Ahmed (1603-1617) döneminde 60'ı bulmuş, Sultan III. Ahmed (1703-1730) döneminde ise 157'ye ulaşmıştı. Enderun Hazinesi'nin açılıp kapanması törenle gerçekleşirdi.

Yavuz Sultan Selim'in vasiyeti, Topkapı Sarayı müze olana dek yerine getirildi. Bugün de Topkapı Sarayı'nın Hazine Bölümü'nün açılış ve kapanışı bir heyetle gerçekleştiriliyor. Osmanlı padişahlarına ait değerli eşya ve paranın korunduğu Enderun Hazinesi binası, günümüzde sadece mücevher ve mücevherli eşyaların sergilendiği yer ise de imparatorluk döneminde çok daha kapsamlıydı. Topkapı Sarayı 1924 yılında müze olduktan sonra hazine eşyası sınıflandırıldı ve müzenin diğer bölümlerinin ana koleksiyonları oluşturuldu; el yazma eserler, albümler, kıymetli kumaşlar, padişah elbiseleri, işlemeler, gümüş ve porselen eşyalar, yazı araçları, mühürler, silahlar, saatler ve belgeler. Osmanlı İmparatorluk Hazinesi, savaşlardan elde edilen ganimetlerin en kıymetlileri, yerli ve yabancı yöneticilerden, soylu ve zenginlerden gelen hediyelerle zenginleşirdi. Bayram, tahta çıkış ve düğün gibi çeşitli vesilelerle ülkenin en kıymetli sanatkârları, en güzel eserlerini padişaha sunardı. Hazine'ye bunların dışında satın alma yoluyla da pek çok eser girdiği kaynaklarda yer alıyor.

Bunların en ünlüsü ise Sultan IV. Mehmed (1648-1687) döneminde Eğrikapı'da bir mezbelelikte bulunan Kaşıkçı Elması. Sarayın kuyumcubaşısı tarafından satın alınan 86 kıratlık elmas daha sonra padişah tarafından hazineye koydurulmuştu. Osmanlı İmparatorluğu döneminde padişahlar her yıl Mekke ve Medine'ye para ve değerli hediyeler gönderirdi. I. Dünya Savaşı sırasında Hicaz Valisi Fahreddin Paşa tarafından koruma amacıyla Topkapı Sarayı'na geri gönderilen eserler de önemli bir grup oluşturuyor. Hazine'de yer alan bir diğer grubu da Cumhuriyet'in ilanından sonra Dolmabahçe ve Yıldız Sarayları'ndan getirilen eserler meydana getiriyor. Hazine eşyaları, Sultan Abdülmecid (1839-1861) dönemine dek sandık ve dolaplarda muhafaza edilirdi. Sultan Abdülmecid zamanında bu usül bozuldu ve ilk kez eşyalardan bir bölümü teşhir edilmeye başlandı. Bugün Hazine'de bulunan eserler genellikle 16-19. yüzyıllara ait. Bunların yanı sıra Bizans, Memlûk ve Selçuklu dönemine ait eserler de mevcut; Hz. İsa'yı vaftiz eden Aziz Yahya'nın kafatası ile bir el ve kolunun bulunduğu altın mahfazalar,

14. yüzyıla ait Memlûk cam kandil, 13. yüzyıldan üzeri süvari figürlü Selçuklu çelik ayna, 15. yüzyıldan Timur'un torunlarından Uluğ Bey'e ait sandal ağacından çekmece. Hazine Bölümü'nde yer alan eserler arasında en önemli yeri, binanın dört salonunda sergilenen tahtlar teşkil ediyor. 16. yüzyıl klasik Osmanlı taht formundaki Abanoz Taht'ın arkalığı ve yan yüzeyleri fildişi, sedef kakmayla rumi, palmet ve çintemani desenli. Sultan IV. Murad (1623-1640) tarafından Bağdat seferinde kullanıldığı sanılıyor. Osmanlı padişahlarının imparatorluğun yıkılışına dek kullandığı Altın Taht, ahşap üzerine kalın altın tabakalarla kaplı. Mısır Valisi İbrahim Paşa tarafından Sultan III. Murad'a sunulan eserin üzerinde altın paftalı 954 adet iri zebercet taşı yer alıyor. 17. yüzyıl Osmanlı sedef ve ahşap işçiliğinin şaheseri sayılan Sultan I. Ahmed Tahtı ise, Sedefkâr Mehmed Ağa tarafından yapılmış. Ceviz üzerine bağa ve sedefle kaplı. Sedef kakmaların üzeri ise kıymetli taşlarla bezeli. Baldaken formundaki tahtın kubbesinin içinde Sultan I. Ahmed'in adı yazılı.

İran Hükümdarı Nadir Şah tarafından Sultan I. Mahmud'a (1730-1754) diplomatik hediye olarak yollanan Nadir Şah Tahtı, ahşap üzerine mineli altın plakalarla kaplı. Dış yüzeyleri zümrüt, yakut ve incilerle süslü eser, 18. yüzyılda Hindistan'da yapılmış. Hazine içinde yer alan baldakenlerde, sultanların oturduğu odaların kubbe ve tavanlarında, geçtikleri kapı girişlerinde kullanılan murassa askılar hükümranlığı sembolize eden süs unsurları. Sultan I. Ahmed, Sultan III. Mustafa, Sultan I. Abdülhamid ve Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılan zümrüt askılarla Sultan III. Selim ve Sultan II. Mahmud'un gümüş üzerine mineli, elmaslarla süslü askıları üzerlerindeki kitabe ve tuğralardan tanınıyor. Hazinede önemli bir yer tutan, Osmanlı padişahlarının ve şehzadelerin kullandığı takıların başında gelen altın üzerine zümrüt, yakut, elmas ve incilerle süslü sorguçlar ise hüma kuşu, balıkçıl ve tavuskuşu tüyleriyle beraber kavuk veya feslerin üzerine takılırdı. Hazinede sergilenen savaş araçları da mücevherlerle bezelidir.Kılıçlar, hançerler, pala, yatağan, topuz, miğfer, ok-yay, keseler,

ok siperlikleri, zehgir (ot atma yüzüğü), kale tüfekleri, barutluklar, pistol, gürzler, zırh takımı, kalkanların içinde yer aldığı koleksiyonda Sultan III. Mustafa'ya ait murassa zırh takımı, Kanuni Sultan Süleyman'ın yatağanı, Yavuz Sultan Selim'in necef kabzalı hançeri de bulunuyor. İmparatorluk tarihi boyunca yabancı ülkelerden Osmanlı padişah ve şehzadelerine çeşitli nedenlerle birçok hediye gelirdi. Bunlardan, şehzadeliği sırasında Hint Müslümanları tarafından yollanan üzeri mineli kök inciden, elmas, firuze ve yakutla murassa iki heykelcik, Sultan II. Abdülhamid'e Fransa'dan gelen altın leğen, Rus Çarı II. Nikola'nın armağanı, Faberge markalı, altın mineli, elmaslarla işli yeşim kouş son dönemde gelen eserler. Hazinede önemli bir grubu oluşturan necef (doğal kristal) eserlerse, 16-17. yüzyıllara ait. Osmanlı necef eserlerinin çoğunun üzeri altın ve değerli taşlarla süslüdür. Aralarında matara, yazı kutusu, gülabdan, maşrapa, ibrik ve askı gibi örneklerin bulunduğu bu tür eserlerden Fransız olan üç kupa da 15. yüzyıla tarihlenir. 16, 17, 18 ve 19. yüzyıla tarihlenen Osmanlı, Hint, İran, Çin ve Rus

yapımı yeşim eserler arasında yer alan maşrapa, fincan, tabak, kutu, kâse, vazo ve ayna mahfazası taş oymacılığıyla kuyumculuğun nadide örneklerindendir. Akik taşının kullanıldığı 16. yüzyıl eseri mavi ve kırmızı satranç takımları, 18-19. yüzyıllardan mahfaza, kutu, fincan, tas, kadeh, tespih gibi bazı örnekler de hazinede sergilenmekte. Saray hazinesinde çok önemli bir grubu da altın ve yeşimden yapılan mücevherli kitap kapları oluşturuyor. Büyük çoğunluğu 16. yüzyıla tarihlenen eserlerin üzeri zümrüt, yakut, elmas ve firuze gibi değerli taşlarla bezeli. Bu eserler içindeki en önemli örnekse Sultan III. Murad'ın 1587 tarihli divanının kabı.
Topkapı Sarayı'nın Hazine bölümünde, kayıtlı binlerce eseri sunmanın imkânsızlığı nedeniyle yalnızca dönemlerinin en belirgin özelliklerini taşıyan eserler sergilenebiliyor. Geçmişte çok daha fazla eserin yer aldığı Enderun Hazinesi bugün de görkeminden fazla bir şey kaybetmemiş, eşsiz bir koleksiyon.
* Emine Bilirgen - Süheyla Murat, Topkapı Sarayı Hazine Bölümü Uzmanları.