16.
yüzyıl ortalarında doğaya dönüşün başladığı yıllarda,
Osmanlı süsleme sanatlarında en revaçta olan motiflerden
biri bahar açmış meyve ağacıdır. Adeta bahar mevsiminin
simgesi olan meyve ağacı, lale, gül gibi bahar
çiçekleri ile birliktedir. Bazen sadece bir dal,
bazen bir meyve ağacının tamamı doğadaki biçimleriyle
tasvir edilmiştir. Bazen de bahar açmış dallar,
buketmişçesine vazo içinde ya da sanki sarmaşıkmış
gibi bir madalyonun çevresinde yer alırlar.
Motiflerde hangi ağacın söz konusu olduğunu kesinlikle
söylemek olası değildir. Çiçeklerin yapraklardan
önce veya sonra açmış olması ya da dal üzerindeki
konumlarının farklılığı ile erik, kiraz veya elma
baharlarını tanımlamak mümkündür. Yine de tam
olarak bir saptama yapmak söz konusu değildir.
Bahar açmış ağaç motifinin işlenmediği bir süsleme
dalı hemen hemen yoktur. Birçok yenilik gibi bu
süslemenin de kitap sanatı yoluyla girdiği anlaşılıyor.
Sayfa
1/5
OSMANLI SANATINDA BAHAR
2001
/ MAYIS
Kitap
süslemeleri saraydaki nakkaşhanede hazırlanıyordu.
Burada kullanılan yeni motif ve kompozisyonlardan
beğenilenler daha sonra yine aynı nakkaşhanede
farklı teknikler için düzenlenerek saray için
çalışan ustalar tarafından işleniyordu.
16. yüzyılın tam ortasında sarayda göreve başlayan
Karamemi, imzalı eseri olan İstanbul Üniversitesi
Kitaplığı'ndaki (T. 5467) Muhibbi Divanı'ndaki
baş sayfa tezhibinde, sayfa kenarındaki halarîı
süslemelerde ve yazı aralarındaki küçük süsleme
panocuklarında bahar motifini kullanmıştı. Baş
sayfa tezhibindeki kompozisyonu, Topkapı Sarayı
Kütüphanesi'ndeki Y. 999 sayılı Kur'anı Kerim'de
ve H. 1517 sayılı Süleymanname'de tekrarladı.
Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki (Laleli 16) altınla
ve uçuk renklerle işlenmiş bahar kompozisyonunun
kitap sanatındaki örnekler arasında seçkin bir
yeri vardır.
Sayfa
2/5
OSMANLI SANATINDA BAHAR
2001
/ MAYIS
Kırk
Hadis'in toplandığı bir yazma eserin (TSK. EH
2851) cilt kapaklarının iç yüzleri bizleri adeta
bir ilkbahar gününde güzel bir bahçeye götürür.
Burada bahar açmış ağaçlar lake olarak işlenmiştir.
Anonim olmakla birlikte Karamemi burada eseriyle
adeta imzasını atmıştır.
Tekstil sanatının çeşitli dallarında da bahar
motifini görebiliyoruz. Kara Mustafa Paşa'nın
Viyana Kuşatması sonunda geride bırakmak zorunda
kaldığı otağlar, Polonya'nın Krakow Wavel Müzesi'nde
büyük özenle saklanmaktadır.
Bunların çeşitli yerlerinde keçe üzerine işlenmiş
bahar dalları bulunmaktadır.
Sayfa
3/5
OSMANLI SANATINDA BAHAR
2001
/ MAYIS
İstanbul'da
Türk İslam Eserleri Müzesi koleksiyonundaki bir
saf seccadenin her bölümünde tekrarlanan kompozisyonun
ana motifini bahar açmış ağaçlar oluşturur. Sultan
I. Ahmed'in çocukluğuna ait bir kaftanda da yine
bahar motifi işlenmiştir.
Geniş kitlelerin en iyi tanıdığı örnekleri ise
İznik çinilerinde buluyoruz. İznik işi tabaklarda
da bahar motiflerini görme mümkün. Duvar çinilerindeki
örneklerinin sadece listesini yapmaya bile bu
yazıya ayrılan sayfalar yetmez. Topkapı Sarayı
Haremi'ndeki 16. ve 17. yüzyıl çinilerinde en
güzel örnekleri görebiliriz.
Rüstem Paşa Camii, Sultan Ahmet Camii, Ayasofya
Kütüphanesi, Yenicami Hünkâr Kasrı, Hürrem Sultan
Türbesi, Üsküdar'daki Eski Valide Camii, Edirne
Selimiye Camii hemen akla gelen örneklerden.
Sayfa
4/5
OSMANLI SANATINDA BAHAR
2001
/ MAYIS
İstanbul'da meyve ağaçları giderek azalıyor.
Bu yüzden bahar açmış ağaçları özlüyoruz. Osmanlı
sanatındaki örneklerini yerlerinde görerek avunmaya
ne dersiniz?
