SKYLIFE

YÜKLENİYOR ...

YAŞAMIN CANSIZ TANIKLARI:FOSİLLER

2001 / NİSAN

Çocukken sık sık dağlara kaçardım arkadaşlarımla. Annem dağlara gittiğimizi anlamasın diye de yanımıza ekmek almaz, doğadan topladığımız otları yerdik. Kenger, yemlik gibi adlar verdiğimiz bu otlar bizi doyurduğu gibi sağlıklı olmamızı da sağlardı. Bu gezilerimizden birinde taşın içinde bulunan bir cisim dikkatimi çekmişti. Denizkabuğuna benziyordu, ama taşlaşmıştı. Saatlerce kayanın başında durarak bunun ne olduğunu çözmeye çalıştık. Sürekli Jules Verne okuduğum için olaya bilimsel bir hava vermeye çalışıyordum. Bu kayanın bulunduğu yer bir zamanlar deniz olabilirdi. İyi de o zaman bu kayayı buraya kim getirmişti? Diğer arkadaşlarım benimle alay ederek, tanrının kendine isyan eden insanları taşlaştırdığı gibi bu hayvanı da taşlaştırdığını söylemişlerdi. Onlara kulak asmadan abonesi olduğum halk kütüphanesine giderek araştırma yaptım ve taşın içindeki o canlı kalıntısının fosil olduğunu öğrendim. Ama onun bir tepenin başında ne aradığını da bir türlü anlayamadım.

Sayfa 1/5

YAŞAMIN CANSIZ TANIKLARI:FOSİLLER

2001 / NİSAN

Aynı olayı benim gibi birçok jeolog da yaşamıştır sanırım. Arazi çalışmaları sırasında eline silisleşmiş bir ağaç fosili alarak yanıma gelen o kadar çok insan hatırlarım ki: "Söyle bakayım hoca, bu ağacın taşa dönüşmesinin sebebi hikmeti nedir?" Hep sabırla anlatırım, ta ki karşıdaki anlayana kadar...
Yaşı yaklaşık 4.6 milyar yıl olarak kabul edilen yeryuvarında ilk görülen canlılar tek hücreli organizmalardı. Daha sonra çok hücreli canlıların ilkel formları ortaya çıkmaya başladı. Günümüzden 570 milyon yıl önce yani birinci jeolojik zamanın başlarında yeryuvarında oksijenin artmaya başlamasıyla büyük bir canlı patlaması meydana geldi. Bu dönemden günümüze kadar her dönemde yeni canlı türleri ortaya çıkmaya başlarken bazı türler de çeşitli nedenlerden dolayı yok oldu. İlk balıkların görülmeye başlaması ise 438 milyon yıl önceye denk düşüyor. Ama, yaşamın denizde olduğu yıllar çabuk geçti, 360 milyon yıl önce canlılar denizleri terk ederek karaya ayak basmaya başladı.

Sayfa 2/5

YAŞAMIN CANSIZ TANIKLARI:FOSİLLER

2001 / NİSAN

Bundan 245 milyon yıl önce, yani Triyas döneminde ortaya çıkan dinozorlar ise tam 180 milyon yıl yeryuvarının hâkimi oldu. Memelilerin ortaya çıkışı ise günümüzden 23 milyon yıl önceye denk düşüyor. Memelilerin en kan dökücü türü olan insan ise Pleyistosen döneminde görülmeye başlıyor.
Dönelim fosillere... Canlıların ölümlerinden sonra çeşitli tortulların içinde gömülüp taşlaşması fosilleşme olarak biliniyor. Fosillerin çoğunlukla denizlerde yaşayan canlılardan oluşmasının nedeni de denizlerin fosilleşme için çok uygun ortamlar oluşturması. Ölen canlının sert kısımları hızla deniz dibine çökelerek milyonlarca yıllık bir süre içinde tortullarla birlikte taşlaşır. Jeolojik zaman içinde ise çeşitli tektonik etkilerle yüzeye çıkan kayaçlarla birlikte taşlaşmış hayvan kalıntıları yani fosiller de yüzeye çıkar. Toroslarda, Himalayalarda ve diğer yüksek dağlardaki kayaçların içinde deniz canlılarının fosillerinin görülmesinin nedeni sadece bu doğal süreçlerdir.

Sayfa 3/5

YAŞAMIN CANSIZ TANIKLARI:FOSİLLER

2001 / NİSAN

Bir de gözle göremediğimiz fosiller var. Denizde yaşayan ve adına plankton dediğimiz canlıların bir kısmı balıklara yem olurken bir kısmı da öldükleri zaman dibe çökerek taşlaşma sırasında kayacın bünyesine girer. Bunlar o kadar küçüktür ki, ancak mikroskopla incelenebilir. Sahada örnek olarak alınan bir tortul kayaç, laboratuvarda kesilerek bir cama yapıştırılır. Daha sonra iyice inceltilerek (0.03 milimetre) elde edilen kesit mikroskopta incelenir. Bu kayaçların içinde bulunan fosiller ise o kayacın günümüzden kaç milyon yıl önce oluştuğunu anlamamıza yardımcı olur. Foraminiferler bu gruplar içinde en büyük olanıdır. Mikrofosillerin büyüklüğü çoğunlukla toplu iğne başı ile karşılaştırılacak düzeydedir. Her canlı yaşadığı bir dönemi karakterize eder. Böylece kesit içinde rastlanan fosil ile incelenen kayacın günümüzden kaç milyon yıl önce oluştuğu ortaya çıkarılır.

Sayfa 4/5

YAŞAMIN CANSIZ TANIKLARI:FOSİLLER

2001 / NİSAN

Fosiller yaşadıkları dönemin cansız tanıklarıdır. Kayacın oluştuğu dönemin iklimi, o dönemdeki biyolojik çeşitlilik, tortul kayaçların yaşı, çeşitli tektonik olaylar fosiller sayesinde ortaya çıkarılır. Özellikle petrol aramalarındaki katkıları ise inkâr edilemeyecek kadar fazladır.
Eğer günün birinde doğa yürüyüşü yapar da bir denizkabuğunun taşlaşmış halini bulursanız, bilin ki elinizde en az birkaç milyon yıl öncesini tutuyorsunuz. İşte o zaman ilk insanın ortaya çıkışını düşünerek jeolojik zaman içinde ne kadar küçük bir yerimiz olduğunu, buna rağmen üzerinde yaşadığımız bu mavi gezegene en çok zarar veren canlı türü olduğumuzu hissedin yüreğinizde. Tüm türlerin yok olmasında doğanın büyük rolü olduğu halde, insan belki de kendi türünü yok edecek tek canlı olacak yeryuvarı sahnesinde. Tüm bunları hissedebilirsek eğer, üzerinde yaşadığımız dünyayı daha özenli koruyabiliriz sanırım.

* Yıldırım Güngör, jeolog.

Sayfa 5/5