Fethiye'nin Kemer bucağından güneye, Akdağlar'ın eteğindeki Yaka Köyü'ne doğru tırmandığınızda, kayalık, yüksek bir tepenin üzerinde bir taç gibi parıldayan antik bir kent çıkar karşınıza. Dik uçurumlar ve derin boğazlarla çevrili zirveden baktığınızda pek kolay terk edemeyeceğiniz bir manzara serilir önünüze: Uzaklardan ışıldayan Akdeniz, denize doğru uzanan göz kamaştırıcı Ksanthos Vadisi (Eşen Çayı) ve vadinin öte yakasında diklenen Kragos (Baba) Dağı. Ardında ise, zirveleri her mevsim karlı Massykitos yani Akdağlar... Ve bir kent: Tlos... Kâşifi Sir Charles Fellows, 1838 yılında aynı noktadan durup baktığında not defterine şöyle yazar: "Tek kelime ile muhteşem!" Geçit vermeyen yamaçlar, güneşten kavrulmuş kayalıklar, hırçın dereler, ormanlar ve daha aşağıda, Ksanthos'un suladığı vahşi, ama bereketli topraklar... Kentin kalbi Akropolis tepesi, tırmanılması olanaksız yamaçlarla korunmuştur. Zirvesinde, antik kalıntıların üzerine oturmuş 19. yüzyıldan kalma gözalıcı bir kale ve onun dik yamaçlarına sabırla yontulmuş kimi ev, kimi tapınak biçimindeki gösterişli kaya mezarları, hayranlık

uyandırıcı hamamı ve tiyatrosu ile vadiyi bugün de kontrol altında tutar gibidir Tlos. Fethiye'den Antalya'ya dek uzanan antik Lykia bölgesinin en güçlü ve en büyük kentlerinden biri olarak öne çıkan kentin tarihi, diğer tüm Lykia kentlerinde olduğu gibi en erken MÖ 5. ve 4. yüzyıllara gider. Ne var ki, Lykialıların yurt edindikleri bu bölgeye nereden, ne zaman geldikleri bilinmemektedir. Ancak Tlos, Hitit tabletlerinde, Lykia tarihini MÖ 2. binlere götürür. Metinlerde Lukka adında bir halktan söz edilir. MÖ 14. yüzyılda Kral Suppiluliuma döneminde bu ülkenin zaptedildiği, ama bir türlü kontrol altında tutulamadığı, Lukkalıların hep ayaklanmalar çıkardığı yazılıdır. Bir de Dalawa adında bir kentten bahsedilir. Arkeolog ve tarihçilere göre Lukka, Lykia'nın; Dalawa da Lykia dilindeki Twala, yani Grekçede ifade edildiği şekilde Tlos'un ta kendisidir. Ancak Tlos, bu bilginin ötesinde, ısrarlı bir suskunluk içindedir. Adı, yalnızca birkaç yazıt ve bir de bazı antik coğrafyacı yazarların kitaplarında geçer. Ama bu küçük bilgiler, onun tüm Lykia tarihinde etkin bir rol oynadığını yansıtır: 'Lykia Birliği'nde üç oy hakkına sahiptir.

Federal yapısı açısından günümüz akademik araştırmalarına konu olan bu birlikte üç oya sahip yalnızca altı kent vardır, diğerlerinin ise iki ya da bir... Önemlerine ve ayrıcalıklarına göre sınıflandırılan kentler vergilerini de ona göre öderler. Belirli zamanlarda düzenledikleri kongrelerinde siyasi ve ekonomik kararlar alır, barış ya da savaş üzerine tartışırlar. O çağlarda birbiri ile sürekli çatışan bağımsız Yunan kent eyaletlerinin aksine Lykialılar, temsilcili hükümet sistemine dayalı bu birlik anlayışı içinde yönetirler ülkelerini.
Tlos'a ilişkin bilgiler bundan ibaret kalmaz elbette. Antik yazar Panyasis, Tlosluların bir nymphe (peri) olan Praxidike ile Tremile'nin çocukları olduğunu söyler. Yazıtlarında da kendilerini Termililer olarak tanıtan Lykialılar, antik dönemin ünlü tarihçisi Herodot'a göre liderleri Sarpedon önderliğinde Girit'ten gelmişlerdir. Lykia adını ilk kez kullanan Homeros ise, İlyada'da, Sarpedon ve askerlerini, Troya'nın yanında savaşan cesur savaşçılar olarak ifade eder.

Lykialılar, eski Önasya coğrafyasında, Yunan'dan Roma'ya dek, kendilerine özgü geleneklerini en uzun süreli koruyabilmiş yegâne kültür olarak görünür. Anadolu'da el değiştiren egemenliklere karşı en çok direnen ve Roma İmparatorluğu'na eyalet olarak katılan en son halk yine onlardır. Lykia'yı ünlü kılan eşi benzeri olmayan mezarları da onların bu farklı karakterlerinin kanıtları gibidir. Tlos'ta MÖ 400'e tarihlenen, cephesi tapınak biçiminde oyulmuş bir kaya mezarı, girişindeki Bellerophontes kabartmasından dolayı Lykia'nın en seçkin anıtları arasında yer alır. Pegasos'un üzerinde betimlenen Bellerophontes, Lykialıların soylarını bağladığı mitolojik bir kahramandır. Efsaneye göre, Yunanistan'tan gelen Bellerophontes, Lykia kralı İobates'in yanında konuk edilir ve onun emirleriyle ateş püsküren keçi kuyruklu, aslan ve yılan başlı Khimaira'yı, kanatlı at Pegasos'un yardımı ile öldürür, sonra da kralın kızı ile evlenerek Lykia kralı olur. Tloslular, efsanevi krallarına olan bağlılıklarını yaşadıkları beldelere verdikleri isimlerde de gösterirler: Bellerophontes, İobates ve Sarpedon..

Bu eserlerin arasında çok önemli bir buluntu daha vardır ki, kentin öyküsüne azıcık da olsa bir kapı aralar. Üzerindeki Likçe yazıtta sıkça geçen bir isimden dolayı 'Izraza' olarak anılan bu anıtın günümüze ulaşabilen parçalarında, mücadele sahneleri ve bir kalenin ya da kentin ele geçirilişini betimleyen kabartmalar vardır. Ender rastlanan bu kale betimlemesi kimi araştırmacılara göre Tlos'un ta kendisidir. Ama, gerçekte Izraza'nın kim olduğu ve bu anıtın neyi temsil ettiği ancak Hint-Avrupa kökenli, Büyük İskender'e kadar varlığını koruyabilen Lykia dilinin çözülmesiyle mümkün olacaktır...

* Nermin Bayçın, arkeolog.