İç Anadolu'nun batısında, yüksek bir platonun dümdüz uzayıp giden ovalarının ortasında bir tapınak vardır. Ziyaretçisi az olsa da, meraklıları, onun antik dünyadan günümüze neredeyse bütünüyle ayakta kalabilmiş Anadolu'daki yegâne tapınak olduğunu bilir. Bir özelliği daha vardır: Öyküsünü anlatan duvarlarındaki yazıtlar. Yazıtlardan birinde şöyle denilmektedir: "(Ben) Avidius Quietus, Aizanoi yöneticilerini, kent meclisini ve halkını selamlar. Çok uzun süre önce Zeus'a adanmış olan kutsal topraklarla ilgili yıllardır süregelen anlaşmazlık, nihayet yüce İmparatorun yetkin görüşleri ile bir sonuca ulaşmıştır..." Yer, Roma İmparatorluğu'na bağlı Küçük Asya eyaletindeki Aizanoi kentidir, yani bugünkü Kütahya'ya 57 kilometre uzaklıkdaki Çavdarhisar ilçesi. Quietus ise eyalet valisi. Roma İmparatoru (MS 117-138) ise, Hellen kültürüne hayran, Hadrian'dır. Aizanoi'ye hiç uğramamıştır ama, bu kutsal kentin, onun gözünde ayrı bir yeri vardır.

Eski Frigya topraklarında pek göze çarpmayan bu gösterişsiz, ama ihraç ettiği tahıl, yün ve şarapla giderek zenginleşen Aizanoi'nin, bir eyalet kentine yaraşır görünüme sahip olmasının zamanı gelmiştir. İşe, Zeus adına bir tapınak inşası ile başlanmak istenir. Ne var ki, imparatorluğun da onayladığı toprakların mülkiyeti konusunda öteden beri ciddi bir sorun yaşanmaktadır. Tapınak arazilerinin sınırları belirsizdir ve bu nedenle de toprakları işleyenler yükümlü oldukları kirayı ya da vergiyi ödemeyi reddetmektedir. Hadrian'ın olaya el koyması ile sorun çözülmüş olacak ki, kent için pek önemli olan bu yazışmaların birer kopyası da daha sonra tapınak duvarlarına kazınır. Tanrıların tanrısı Zeus için yapılacak tapınak mermerden olmalı, neo-klasik tarzı yansıtmalı ve aynı zamanda tonozlarla örtülü bir altyapının üzerinde yükselmelidir. Oldukça etkileyici ve gizemli bir hava yaratan bu alt mekânın hangi amaçla kullanıldığı konusu öykümüzü kesintiye uğratmaktadır.

Anadolu'daki tapınaklarda pek ender rastlanan bu ikinci alan, kimi araştırmacılara göre kayaların ve dağların tanrıçası Meter Steunene içindir. Meter, Anadolu'nun ana tanrıçası Kybele'dir ve tapınıldığı kutsal mağaraya atfen almıştır Steunene sıfatını. Bugün Aizanoi kentine iki kilometre uzaklıktaki mağarada ele geçen bulgular da tanrıçanın burada tapınım gördüğünü kanıtlar. Tapınak kentin içinden geçen Kocaçay'ın batı yakasında yükselmeye başlar. Önce yüksek bir podyum yapılır. Onun üzerine yalnızca rahiplerin girebildiği kutsal bölümün duvarları örülür. Kapısını yapmadan önce de Zeus heykeli yerleştirilmelidir. Aksi takdirde büyüklüğünden dolayı kapıdan geçememe olasılığı vardır. Yaklaşık 9 metreyi bulan 10-12 ton ağırlığındaki yekpare sütunlar güçlü sığırların çektiği kızaklarla taşınır uzaklardan. Kaideler yerleştirilir ve sütunun oturacağı yerler kazıyarak çizilir. İskele kurulur ve yontucu yukarıdan aşağıya sütuna daha zarif bir görünüm kazandıran yivleri açar. Sonra, Roma'nın iki stili birleştirerek yarattığı kompozit başlıklar demir kenetlerle tutturulur sütuna.

Toplam 48 sütun bu işlemden geçtikten sonra 5 metre uzunluğundaki kirişler atılır başlıklar üzerinden. Böylesi uzunluktaki tek parça kiriş bir cesareti simgeler gibi ilk kez kullanılmıştır bu yapıda. Tüm bunların üzerine oturan üçgen çatı, alınlığın tepesine ve yanlarına dikilmiş akroter denilen parçalarla süslenir. Kadın başına benzeyen ama gerçekte hangi tanrı ya da tanrıçayı simgelediği bilinmeyen batı alınlıktaki orta akroter ise halen tüm heybeti ile tapınağın önünde sergilenmekte. Zeus tapınağının mimarı, günün yükünü atmak için, kentin gymnasionunda spor yapmış, ders alan gençleri biraz seyretmiş, hamamında dinlenmiş, sonra da palaestradaki yağlı güreş oyunlarını izlemişti büyük olasılıkla. Hiçbir yerde benzeri olmayan bu stadion-tiyatro kombinasyonuna mimar gözü ile bir kez daha bakıp, çayın öte tarafındaki tartışmaların yaşandığı et pazarına doğru yönelmişti kuşkusuz. Yuvarlak yapının duvarlarına İmparator Drocletianus'un (MS 301), enflasyonla mücadele için ürün tavan fiyatlarını saptadığı ünlü buyruğunun bir kopyası yazılmıştır.

İçinde, göz losyonu yapımında kullanılan süngerden, kölelerden deniz taşımacılığına, tarımdan madensel ürünlere, hemen her şeyin fiyatı belirtilmiştir.
Aizanoi'nın en parlak zamanları 2. ve 3. yüzyıldır. İmparatorluk, kente kutsallık kazandıran Zeus kültünün temsilciliği unvanını bahşetmiş ve Küçük Asya eyaletinin en yüksek rahibi yine burada ilan edilmiştir. Ünlü tapınağı ise, çok daha sonra, Hıristiyanlara hizmet verecek, 13. yüzyıla gelindiğinde tapınağın duvarları bu kez Çavdar Tatarlarının betimlediği av ve savaş sahneleri ile süslenecektir. l

* Nermin Bayçın, arkeolog.