Osmanlı İmparatorluğu döneminde büyük hizmet verenlerin üstün şeref payesine ulaştırılmaları için çeşitli mükâfat yolları arandı ve bu amaçla önceleri hil'at (çok değerli kaftan), kürk, mücevherli kılıç, sorguç, çelenk, tuğ, avize gibi birçok nesne kullanıldı. Kavuğa takılan süslü bir tüy olan sorguç, Batı'daki madalya ve nişanların yerini tutuyordu. II. Mahmud dönemindeki (1808-1839) kıyafet reformundan sonra hil'at giydirme, sorguç takma gibi adetler ortadan kalktı, yerine kıymetli taşlarla süslü saat, altın tabaka, enfiye kutusu gibi hediyeler verilmeye başlandı. Ancak bu hediyeler, üstün bir şeref belgesinin yerini tutmayınca Osmanlı'da da madalya ve nişan dönemi başladı. Savaşlar, antlaşmalar, yeni meclis, yeni anayasa, önemli mali düzenlemeler, imar ve ıslah hareketleri, önemli seyahatler, ziyaretler, ulusal ve uluslararası sergiler, yarışmalar, hep bir madalya verilmesine gerekçe oluştururdu. Osmanlı madalyalarının bir bölümü İstanbul darphanelerinde, bir bölümü de İngiltere, Fransa, Almanya, Avusturya gibi yabancı ülkelerde basılırdı.

Madalyalara konular, genellikle dönemin tanınmış mimar ya da sanatçıları tarafından resmedilir, yazıları da ünlü hattatlar tarafından hakkedilirdi. Madalya yazılarını yazan hattatlar arasında Mustafa Efendi, Haşim Efendi, Sabit Efendi, Abdülfettah Efendi gibi isimler sayılabilir. Robertson Efendi ve Kirkor Efendi de Osmanlı madalyalarının ünlü ressam ve nakkaşlarındandı. İlk Osmanlı madalyası, Fatih Sultan Mehmed döneminde üretildi. Fatih'in isteği üzerine İstanbul'a gelen İtalyan ressam Gentile Bellini, 1480'da, ön yüzünde Sultan'ın portresi, arka yüzünde Osmanlı Devleti'nin egemen olduğu toprakları simgeleyen üç taç bulunan bir madalya hazırlamıştı. Bu madalyadan 250 yıl sonra, Sultan I. Mahmud döneminde (1730-1754), Ferahi (Bolluk) madalyası çıkarıldı. Bunu 1754'de, Sultan III. Osman'ın, para reformu için hazırlattığı 'Sikke-i Cedid' (Yeni Sikke) madalyası izledi.

Sultan III. Selim döneminde, Osmanlı ve İngiliz kuvvetlerinin Mısır'da Fransızlar'ı yenmesi üzerine, Osmanlı ve İngiliz askerlerine verilmek üzere yaptırılan madalyaysa 'Vak'a-i Mısriye' adını taşır. Sultan II. Mahmud dönemi (1808-1839), Batı'ya açılmayla birlikte madalya ve nişanların da altın yıllarının başlangıcı oldu. 1808'de Hilal-i Osmani, 1832'de İşkodra Savaşı'na katılan askerlere verilmek üzere yaptırılan İşkodra Madalyası, 1833'de Osmanlı-Rus savaşını sonuçlandıran anlaşmanın anısına verilen Hünkâr İskelesi Madalyası ile birlikte Suriye Çölü ve Akka Kalesi Madalyası, Tashih-i Ayar Madalyası, Yemen Madalyası, Bosna Madalyası, Silistre Madalyası, Kırım Madalyası, Sinop Madalyası, Kars Madalyası dönemin önemli madalyalarıydı. Sultan Abdülmecid, Ayasofya'nın onarılmasına maddi katkıda bulunanlara da madalya verdi. 1839'da ilan edilen Tanzimat için ancak 1850 yılında madalya çıkarılabildi. Bu dönemde ayrıca 1839-1853 ve 1858 tarihli üç farklı İftihar Nişanı Madalyası görülüyor.

1861-1876 yıllarında padişah olan Sultan Abdülaziz döneminin madalyaları ise Sergi-i Umumi-i Osmani Madalyası, Ziraat Madalyası, Sınaat Madalyası, Kolera Madalyası, Karadağ Madalyası ve Girit Madalyası'dır. II. Abdülhamid'in (1876-1909), 33 yıllık saltanatında meydana gelen önemli sosyal ve siyasal olaylar, 30'a yakın madalyaya konu oldu. Bunlardan bazıları; Rusya Muharebesi ve Plevne Madalyası, İmtiyaz Madalyası, İftihar Madalyası, Alman Mülakatı Madalyası, Girit Madalyası, Liyakat Madalyası, Hareket-i Arz Madalyası, Tesisat-ı Askeriye Madalyası, Hicaz Demiryolu Madalyası, Harir Müsabakası ve 1900 Paris Uluslararası Sergisi Madalyaları. Sultan II. Abdülhamid döneminde, 10 Temmuz 1908 günü ilan edilen II. Meşrutiyet ve yeni Anayasa'nın anısına hazırlanan Kanuni Esasi Madalyası bu dönemin en anlamlı madalyasıydı. 1909 tarihli bu madalya ile isteyen herkesin satın alabileceği Hürriyet Rozeti ve II. Meşrutiyet Rozeti'nin yanı sıra, Meşrutiyet'in ilanında katkıları olan halk kahramanı Resneli Niyazi Efendi için Niyazi Bey Rozeti, Meşrutiyet

ilanının toplum üzerindeki etkilerini göstermesi açısından önemlidir.1912'de yapımı tamamlanan 'Abide-i Meşrutiyet' (Meşrutiyet Anıtı) anısına da bir madalya çıkartıldı. Balkan Savaşı sırasında Akdeniz'de savaşan Hamidiye Kruvazörü'nün anısına 1913'de çıkarılan Hamidiye Kruvazörü Madalyası'nı, Birinci Dünya Savaşı sırasında Çanakkale, Gelibolu ve Galiçya'da savaşanlara verilen madalyalar ve savaşta ittifak yapılan çeşitli ülkelerle bu ittifak ve görüşmelerin anısına çıkarılan Müttefik Devletler, Üçlü İttifak, Alman Mülakatı ve Avusturya Mülakatı madalyaları izledi. Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılmasıyla birlikte madalya ve nişanlar da tarihe karıştı. Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu'ndan kalan nişanların yerine İstiklal Madalyası'nı koydu.

* İlhan Akbulut, yazar.