Türkiye'nin öbür ucuna, Gürcistan sınırına belgesel film çekmeye giderken, salt isminin insanlarda yarattığı duygusal sıçramalar dikkatimi çekmişti 'Macahel'in... Bugüne kadar hiçbir Artvinli'ye rastlamadım ki, "Biz Macahel'e gidiyoruz" deyince gözleri parlamasın... Doğu Karadeniz'in diğer illerinde de gizem, hayranlık ve farklı farklı pastoral çağrışımlarla anılıyordu bu yerin adı. Macahel, Artvin ili, Borçka ilçesine bağlı bir bölgenin, daha doğrusu bir vadinin adı. Macahel'in kelime anlamını eğer yöreden biri anlatıyorsa, sol elini açıp, sağ işaret parmağını bileğine götürerek başlayacaktır; 'maca' Gürcüce bilek demek; 'hel' de el. Camili köyü bilektir, çünkü çok eskiden beri diğer köylerin merkezidir. Geri kalan beş köy de bileğe bağlı parmakları temsil eder. Öyle bir yerdir ki Macahel, dünyanın her yanında insandan korunmaya çalışılan doğa, burada insanı sürekli olarak bünyesinden atar.Ve 'sınır' olgusu öylesine damgasını vurmuştur ki buraya, bu sayede doğal yaşam alabildiğine serpilirken, insanı sıkıştırır da sıkıştırır.

Zira göç yüzünden insan nüfusu son 30 yılda 7 bin küsurlardan 1300'lere kadar düşmüştür. İki sınır vardır Macahel'de: Biri Türkiye ile Gürcistan'ı ayıran siyasî sınır. Yeri gelmişken belirtelim, bir askerî hudut bölgesi oluşu nedeniyle Macahel'e dışarıdan insanların giriş-çıkışı ancak askerî ve mülkî makamlardan alınacak izinle mümkün. Bir de doğal sınır bulunuyor burada: Karçal Dağları. Karçal'ın zirvelerine ilk karın düşmesiyle birlikte vadinin Borçka ile bağlantısını kesen yol kapanır ve yılın en az altı ayı dünyadan kopar Macahel köylüleri. Macahel '93 Harbi' de denen 1877-78 Osmanlı-Rus savaşına kadar 18 köyle anılırmış. 93 Harbi'nden sonra Osmanlı kontrolünden birkaç kez çıkan bölgede 1921 yılında bir referandum yapılmış. Referandum sonucu Macahel vadisindeki 18 köyün 12'si Gürcistan'da kalmayı seçmiş. Türkiye'de kalan altı köy ise Borçka'ya bağlanmış. Macahel köyleri için artık dünyaya açılan tek kapı ise Borçka. Arada tüm haşmetiyle dikilen Karçal Dağları bu yeni ilişkiyi engellemek adına elinden geleni ardına koymaz.

Yıllarca yürüyerek ya da at sırtında dağı aşıp Borçka'ya gider köylüler. Kış aylarıysa tam bir kâbusa döner. Dağların metrelerce kar tutan üst yamaçları geçit vermez ve Macahel'i tam anlamıyla hapseder. 1991, Karçhal'ın asık yüzünü gülümseten yıl olarak da tarihe geçtiğini söyleyebiliriz. Sovyetler Birliği'nin yıkılışı ile esen değişim rüzgârlarından Macahel de nasibini aldı. Gürcistan tarafından esen rüzgâr, sınırın keskinliğini azaltıp, kış aylarında hastaları Batum üzerinden taşımaya olanak verdi, Karçal yönünden esen de Türkiye'nin Macahel'i keşfetmesini sağladı. Yöreye gelen ilk bilim insanlarının karşılaştıkları ise tam bir doğal hazine oldu. Kısa zaman içinde pek çok endemik bitki ve hayvan türü bulundu, bölge doğal koruma altına alındı. Kafkas arısının keşfedilme öyküsü de böyle başladı. Askerî denetim ve Karçal sayesinde bölgeye dışarıdan hiçbir arı girememiş ve Macahel'deki Kafkas arısı genetik özgünlüğünü korumuştu. Dahası, Kafkas arısının Türkiye'de saf olarak kalabildiği tek bölge Macahel'di.

Ancak pazara ulaşma imkânlarının çok kısıtlı oluşu, yörede üretilen o harika karakovan balını, tali bir ekonomik potansiyel olmaktan öteye geçirmemişti. Orman Mühendisi Doç. Dr. Yücel Çağlar, üyesi olduğu Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunlarını Araştırma Derneği, pek çok değerli bilim insanı, sivil toplum kuruluşları ve yöre insanı ile birlikte el ele verdi ve aranan şey 1998 yılında bulundu: Macahel Vadisi'ndeki tüm arı kolonileri 'saf Kafkas arısı'ydı. Kafkas arısı, dünyada bal verimi en yüksek arı ırklarından biriydi. Yapılan hesaplara göre, yaygınlaştırılması durumunda, çok kısa bir zaman içerisinde Türkiye'nin bal üretimi kat kat artabilirdi. Uzun vadede ise Türkiye arıcılıkta dünya lideri olabilirdi. Böylece Macahel'de belki de Türkiye'nin şimdiye kadar gördüğü en geniş kapsamlı kırsal kalkınma projesi hazırlandı. Halkın ormancılık yerine arıcılığı benimsemesi, hem refah düzeyini yükseltecek, hem de Macahel Vadisi'ndeki doğal hazine, gezegenin çıkarları adına korunmuş olacaktı.

İlk olarak düşünülen arıcılığın yanı sıra, eko-tarım ve eko-turizm de hayata geçtiğinde, Macahel'de geleceğin sınırları alabildiğine genişleyecekti. TEMA'nın başkan vekilliğini yürüten, Artvinli işadamı Nihat Gökyiğit, 'Macahel Kırsal Kalkınma Amaçlı Çevre Koruma Projesi'nin sponsoru oldu. Bugün Macahel'de harıl harıl saf Kafkas ana arı (kraliçe arı) üretiliyor ve Türkiye'nin her yanına dağıtılıyor. Ana arılar, yerleştirildikleri kovanın arı ırkını bir buçuk-iki ay içinde tamamen değiştiriyor. Bir arıcı için bu, bal üretiminin çok kısa zamanda kat kat artması anlamına geliyor. Bu nedenle kapış kapış gidiyor kraliçeler... Ama, projeye yöre insanlarının daha fazla katılımı için finansal ve teknik destek şart. Bunun için başta valilik olmak üzere pek çok kamu kuruluşu seferber olmuş durumda.Sözün özü, Kafkas arısı iki büyük dağı yenmek üzere: Biri Türkiye'de 'ekonomik gelişme ile çevre korumanın yan yana olmayacağı' inancı; diğeri de Karçal...

* Semih Dindar, yazar.