Venedik’te cam sanatı çok eski tarihlere dayanırken, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun içinde yer alan ve eskiden “Bohemya” olarak anılan bölge, 16. yüzyıldan sonra cam sanatında kendinden söz ettirmeye başlamıştır.

Bohemya’nın potasyum, kurşun, manganez gibi önemli katkı hammaddeleri bakımından zengin bir ülke olmasının yanısıra, fırın ve potaları beslemek için gerekli odunun çevrede bol miktarda bulunması, bölgenin cam imalatında öne çıkmasının başlıca nedenleridir. Ayrıca eski Bohemya’nın (bugünkü Çek Cumhuriyeti) önemli transit yollar ve kavşakların üzerinde yer alması da diğer bir önemli etken olmuştur. Daha önce de belirttiğimiz gibi, Venedik cam sanatı, Bohemya’ya göre çok daha eskidir. Camın renklendirilmesi ya da boyanması, özel taşlarla kesilerek dekor yapılması ya da üstüne gravür yapılarak işlenmesi, daha önce de Venedik’te yapılan işlerdendi.

Ama işçilik sırlarının Bohemya cam ustaları tarafından keşfi, bu imalatın 19. yüzyılda Venedik’in birinci sırayı Bohemya’ya kaptırmasıyla sonuçlandı. Nitekim, 18. yüzyıldan itibaren, Bohemya, Avrupa’da başta Rusya, İspanya, Portekiz, Polonya olmak üzere birçok ülkeye, hatta Kuzey Amerika’ya kristal ihracatı yapıyordu. Bohemya kristalinin ışığı yansıtma ve kırma özelliği, Venedik’e göre büyük bir üstünlük sağladı. 18. yüzyılın sonunda, porseleni taklit etmek için imal edilen opal beyaz cam, saydam cam boyaları ve pürüzsüz beyaz kristal, Bohemya imalatını, Napolyon savaşlarının Orta Avrupa’da neden olduğu durgunluğun birkaç yıl içinde aşılmasından sonra, 19. yüzyılın ilk yarısında daha da üstün bir zirveye oturttu.

Bledermeir döneminde (1830-1840) çalışan usta kesmeci Dominik Blemann’ı (1800-1856) ve kristale işlediği eşsiz portrelerini burada anmak gerekir. 1830’larda tekrar başlayan altın dönem, aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu’ndan ve İran’dan alınan siparişlerin hazırlandığı döneme de rastlamaktadır.

18. yüzyılda Viyana ile Saksonya’da Osmanlı İmparatorluğu için porselen ihracatında yapılanlar bu kez, renkli kristallerde de yapılmaya başlandı. O dönemlerde Türkiye ile İran’da kullanılan geleneksel formlar incelenerek, Avrupa’dakilerden farklı, özellikle tabak, şekerlik, akidelik, bardak, kulplu-kulpsuz sürahiler, dedekülahı olarak bilinen sivri ve uzun kapaklı sürahiler, nargileler ve yeni formlara sahip daha birçok ürün yaratılmıştır.

Bunların dekorasyonunda, Osmanlıların zevklerine göre, canlı figür kullanılmayarak, yalnız geometrik kesme ve çiçek motifleri yapılmıştır. İthal porselende olduğu gibi boya ve dekorasyonda da daha çok altın veya gümüş kullanılmış, ayrıca renkli küçük motifler ve çiçekler son derece estetik şekilde boyanmıştır. Bu ürünlerde kullanılan başlıca renkler, kobalt mavisi, camgöbeği, yatay ışıkta yemyeşil hale gelen sarı, rübi kırmızısı, pembe, zümrüt yeşili, süt beyazdı.

Büyük bir ustalıkla yaratılan kesme motiflere ek olarak, genelde bronz çiçek olarak şekillendirilen kapak tutacakları elmas veya daha başka kıymetli taşlarla zenginleştiriliyordu.

Topkapı Sarayı’nın Avrupa Camları bölümünde ve Giritli Bohemya Kristalleri koleksiyonunda bu tür örnekler yer almaktadır. Osmanlı İmparatorluğu’na ve İran’a ihraç edilen cam eşya içinde, camgöbeği ya da açık yeşil Oryantal tarzındaki opelin parçalarının, Bohemya, Fransa veya Venedik kökenli mi olduğu, halen bir tartışma konusudur.
Bohemya kristallerinin ünü günümüze kadar gelmiş, son yüzyılda Moser Lobmeyer gibi birçok yeni fabrika tüm dünyada ün kazanmıştır. Bohemya ayrıca kristal avizelerin yapımında da yeni bir çığır açmıştır. Tüm Avrupa saraylarına, şatolara ve konaklara yapılan renkli veya beyaz kristal avizeler genelde Bohemya imalatıdır. 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında camın oldukça yaygın bir madde olarak kullanıldığı “Art Nouveau” sanat akımında Bohemya,

Avrupa dekoratif cam imalatında üçüncü sıraya yerleşmeyi başarmıştır. İtina ile tasarlanıp yaratılan ve Türkiye’ye ihraç edilen bu güzel eşyanın bir bölümü halen ülkemizin birçok müzesinde ve özel koleksiyonlarda, bazen de antikacılarda ve müzayedelerde görülebiliyor.

Antika eşyalar üzerine yazdığım diğer metinlerdeki gibi, konuyu şu satırlarla bitirmek istiyorum: Ülkemizin bir kültür mirası olan antika eşyanın bizler için bir emanet olduğunu hatırlayarak, onları korumalı ve değerlerini çocuklarımıza anlatmalıyız. Bunların gelecek nesillere kırılmadan ulaşmalarını sağlamak ulusal bir görevimizdir.

* İzzet Keribar, fotoğraf sanatçısı.