Eski İstanbul’da, bayramların en görkemli yaşandığı mekan Topkapı Sarayı idi. Teşrifat-ı Kadime denilen saray protokolü gereği Ramazan içinde düzenlenen dinî törenlerin yanısıra bayramdan üç gün önce başlayıp bayram günleri boyunca süren saraya özgü şaşaalı kutlamalar yapılırdı.

Ramazan ayı ve izleyen üç günlük bayram, Osmanlı payitahtı İstanbul’u ve saray seremonisini renklendiren önemli bir süreçti. Daha Ramazana girmeden, padişahın dindarlık ve iyilikseverliğini vurgulamak amacıyla yoksullara sadakalar dağıtılır; bereketli, güvenli, dinsel doyumlu bir oruç ayı geçirilmesi için önlemler alınır; kente daha fazla zahire, meyve, sebze, canlı hayvan getirtilmesi sağlanır; büyük camilerin avlularına yemiş, şarküteri, baharat, şekerlemeden mum, fener, kandil çeşitlerine, kapamacı işi hazır giysilere, kumaş çeşitlerine, kitaplara, oyuncaklara kadar akla gelen her şeyin pazarlandığı “Ramazan sergileri” açılırdı.

Her aile kendi ekonomik düzeyine göre Ramazan ve bayram hazırlıklarını tamamlar; kutsal ayın teravih sonrası-sahur öncesi arasındaki saatler, Direklerarası’ndan Aksaray’a, Tepebaşı’ndan Beyoğlu’na uzanan iki ana eksende yoğunlaşan eğlencelere ayrılırdı. Bir ay boyunca İstanbul’u saran coşku, üç günlük bayramla doruğa ulaşır; bir Ramazan ve bayram daha belleklerde tatlı anılar, anekdotlar bırakır; olağan günlere dönülürdü.

Her aile kendi ekonomik düzeyine göre Ramazan ve bayram hazırlıklarını tamamlar; kutsal ayın teravih sonrası-sahur öncesi arasındaki saatler, Direklerarası’ndan Aksaray’a, Tepebaşı’ndan Beyoğlu’na uzanan iki ana eksende yoğunlaşan eğlencelere ayrılırdı. Bir ay boyunca İstanbul’u saran coşku, üç günlük bayramla doruğa ulaşır; bir Ramazan ve bayram daha belleklerde tatlı anılar, anekdotlar bırakır; olağan günlere dönülürdü.

Divanhane avlusunu kuşatan revakların altında ve önünde yerlerini almış bulunan protokole dahil kişilerin teşrifat kuralları gereği tahtın önüne gelip padişahı kutlamalarının sırası ve bir dizi kuralı vardı. Önce padişahın hocası, sonra sırasıyla Kırım hanzadeleri, kapıcıbaşılardan mir-i âleme değin saray görevlileri, sonra sadrazam ve vezirler, şeyhülislâm, kazaskerler, büyük müderrisler; yeniçeri ağası ve kapıkulu ocakları ağaları, tören düzenini bozucu en basit bir yanlışlığa yer vermeksizin teşrifatî efendinin (protokol müdürü) yönetiminde, konumlarına göre belirlenmiş “saçak öpme”, “etek öpme”, “musafaha” ve “yer öpme” tarzlarından biriyle kutlamada ve saygı sunuşunda bulunurlardı.
Bayramlaşmanın en ilginç sahnesi, vezir-i âzamın Kubbealtı önünden çavuşbaşıların eşliğinde hareketle kürkünün sağ yenini eliyle tutarak alana girmesi, üç adım ilerleyip diz çökerek yer öpmesi, bunu üçer adımda üç kez yinelemesi, tahta yaklaşınca ayağa kalkan padişahın önce sağ, sonra sol ayağını öpmesiydi.

Harem dairesine geçen padişah, annesi, hasekileri, çocukları ve harem kadınlarıyla bayramlaşır; bayram alayı için kıyafet değiştirirdi. Bu sırada, sarayın Alay Meydanı’nda da rikâb alayı ya da mevkib-i hümayun denilen, görkemli kortej hazırlanırdı. Mirahor ağa ile üzengi ağalarının Haremin Taht Kapısı önüne getirdikleri ata binen padişah, Babüsselâm’dan çıkıp kortej ortasında yerini alır; alkışlar ve dualarla bayram namazının kılınacağı camiye hareket ederdi. Bayram namazını caminin hünkâr mahfilinde kılan padişah, yine alayla saraya dönerdi. Kurban Bayramı’nda, Hasoda önünde padişah için 9 koç kurban edilmesi de âdetti. Bayram günlerini saray köşklerinde geçiren padişah ve ailesi için türlü eğlenceler; havalar güzelse Boğaziçi köylerine geziler düzenlenirdi.

Osmanlı Hanedanı’nın 19. yüzyıl ortalarına doğru Beşiktaş-Ortaköy saraylarına taşınmasından sonra, saray bayramlarına alafranga âdetlerin de eklendiği saptanıyor.

Bu son dönemde, resmi bayramlaşma töreni “Muayede Sofası” (salonu) denilen büyük kapalı mekanda yapılırken harem kadınları bu töreni kafesli galerilerden, bayram alayını ise kapalı saltanat arabalarından izleyebilmekteydiler. Muayededen sonra harem dairesine geçen padişah, Valide Sultan Sofası’nda, haremin kadın şefleri olan hazinedar usta ve yardımcıları tarafından karşılanır; müzisyen cariyelerden oluşan orkestra marşlar çalarken padişah da annesi, kızları, kadınefendileri, ikbâlleri ve cariyelerle bayramlaşır; hazinedar usta, futalarla getirilen altın ve gümüş paraları serperdi. Akşam, Muayede Sofası’nda hanedanın tüm bireylerinin davetli olduğu ve kadınlarının son moda tuvaletlerle katıldığı balo-kokteyl-konser karışımı bir suare verilir; izleyen gün ve gecelerde de sarayda orta oyunu, tiyatro, konser, köçek, çocuklar için hokkabaz, karagöz ve kukla gösterileri yapılırdı.

* Necdet Sakaoğlu, yazar.