Bir şans oyunu olan piyango, başlangıçta sosyal ya da ekonomik yardım amacı ile düzenlenmiştir. Binasının yapılması gereken bir okul, öğrenci yurdu, hastane ve hatta dinî kurumlar ya da bu kurumların giderlerinin karşılanması için düzenlenen piyangoların sayısı belirsizdir. Yabancı ülkeleri bir tarafa bıraksak bile, bizde de Osmanlı döneminde böyle bir uygulamayla karşılaşıyoruz. Kandilli Kız Mekteb-î Sultanî’sinin yapılışı için ya da İzmir’deki meslek okulları öğrencileri yararına düzenlenen piyangolar gibi...

O dönemlerin özel ve dar kapsamlı, sosyal yardım amaçlı piyangoları, Cumhuriyet döneminde yerini daha geniş kapsamlı bir uygulama olan “Tayyare Piyangosu”na bırakmıştır. Kazanılan ikramiyenin bir eşya olarak verildiği “eşya piyangoları” belirsiz ve düzensiz olarak özel koşullarla sürerken ikramiyesi nakit para olarak ödenen, Cumhuriyet döneminin ilk piyangosu “Türk Tayyare Cemiyeti Piyangosu”dur.

Cumhuriyetimizin kurucusu Atatürk’ün “İstikbâl Göklerdedir” sözünü hepimiz biliriz. Genç Cumhuriyet yönetimi de havacılığa gereken önemi vermek düşüncesindedir; ancak durum ortadadır. Osmanlı’dan miras kalan borçların ödendiği bir dönemde havacılık gibi büyük paralar gerektiren çalışmalara kaynak bulma güçlüğü girişimleri engellemektedir. Bu alana kaynak yaratma gayesi ile birçok Devrim Yasası’ndan önce bu konuda bir yasa çıkarılıp Piyango düzenleme tekeli Türk Tayyare Cemiyeti’ne verilmiştir. Bunun yanısıra, kurban derilerini toplama, Atatürk’ün Büyük Nutku’nun kitap olarak satılması ve Atatürk büstlerinin yaptırılıp satılması tekelleri de aynı kuruluşa verilerek ciddi bir parasal kaynak yaratılmıştır. “Türk Tayyare Cemiyeti Piyangosu” 9 Ocak 1926 tarihli bir yasayla kurulmuş ve ilk çekilişi 19 Nisan 1926’da gerçekleştirilmiştir. Osmanlı dönemindeki Donanma Cemiyeti Piyangosu’nda edindiği deneyim nedeniyle, Selânik Bankası eski müdürü Mösyö Edvard Mizraki (1860-1932), bu piyangonun düzenleyicisi olarak kurallarını da saptamıştır.

İlk yıllarda ikramiyelerin dışında “mükâfat” denilen tutarlar da dağıtılıyordu. İlk beş çekilişte “amorti” verilmediği için her tertibin 6. ve son çekilişinde bu mükâfat hiç kazanamamış biletlere “amorti” anlamında dağıtılıyordu. Bir biletin üzerinde sol-sağ olarak her iki tarafta da rakam ve harf olduğu dönemlerde, biletler ortadan yırtılıp kullanılabiliyordu. Örneğin, 1932 yılbaşı çekilişi bileti ortadan kolayca ikiye ayrılacak şekilde hazırlanmıştı ve her bir yarım parça, kırkta bir bilet olarak işlem görüyordu. Böylece bilet fiyatları daha da ucuzlamış oluyor ve isteyen herkesin katılabilmesi bir dereceye kadar sağlanıyordu.

İlk yıllarında piyangonun dağıttığı ikramiyeler elbette, günümüzde dağıtılan tutarlarla karşılaştırılamaz. Ancak yine de o günlerin ekonomik koşullarında kişilerin yaşamlarını kökünden değiştiren ikramiyeler söz konusuydu. Öte yandan, o yıllarda bilet satışı yapan bazı kişi ya da gişeler adeta efsaneleşmiş bir konuma sahiptiler:

Kadıköy Milyon Gişesi, Beşiktaş Servet Gişesi, Tek Kollu Cemal (Cemal Güven) Gişesi, Beyoğlu Zengin Gişesi, Kısmet Gişesi, Eminönü Tramvay Cad. No:29-31’de Nimet (H. Nimet Özden) Gişesi, Kader Gişesi Ventura, Bahçekapı Akgün Gişesi, Sirkeci Harp Malûlü Kardeşler Gişesi gibi... Tayyare Piyangosu çekildiği 13 yıl boyunca on binler, yüz binler seviyesinde ikramiyeler dağıttı. Türkiye, milyonluk ikramiye ile Millî Piyango döneminde tanıştı. Milyonlar katlanarak arttı ve 1986 yılının başında milyarlık ikramiyelere alışmaya başladık. Ve 2000 yılının başında yeni bir sayı öğrendik: Trilyon. Haydi hayırlısı.

* Tunca Varış, yazar.